اصطلاحات هوش مصنوعی: واژه‌نامه‌ی ۴۰ کلمه‌ای برای کسب‌وکارها

اصطلاحات هوش مصنوعی را لازم نیست مثل مهندس بلد باشی؛ لازم است آن‌قدر بلد باشی که وقتی پای خرید یا انتخاب نشسته‌ای، گول نخوری و درست تصمیم بگیری. این واژه‌نامه ۴۰ اصطلاح پرتکرار را در پنج گروه (پایه، متن، تصویر و ویدیو، ابزار، پول) هر کدام در یک تا دو جمله تعریف می‌کند و برای هر یک مثالی از هوش مصنوعی چراغ می‌زند تا ببینی در عمل کجا به آن برمی‌خوری. از هر جایی که لازم داری شروع کن؛ ترتیب مهم نیست.

اصطلاح‌های پایه

مدل هوش مصنوعی

برنامه‌ای که با دیدن حجم عظیمی از داده آموزش دیده و از روی ورودی تو خروجی تازه می‌سازد: متن، عکس، ویدیو یا صدا. مدل «موتور» است؛ اپی مثل ChatGPT یا استودیوی چراغ «ماشینی» است که روی موتور سوار شده. تعریف کامل‌تر را در مدل هوش مصنوعی چیست؟ بخوان. مثال: Claude Sonnet 5.5 و Nano Banana Pro دو مدل‌اند، یکی برای متن و یکی برای عکس.

پرامپت (Prompt)

متنی که به مدل می‌دهی تا بگویی چه می‌خواهی. پرامپت خوب، سوژه، سبک و محدودیت‌ها را روشن می‌گوید. مثال: در استودیوی چراغ «نمونه‌های آماده» هر کدام یک پرامپت کامل با عکس نمونه و راهنما دارند؛ دکمه‌ی «استفاده» همه را برایت آماده می‌کند.

توکن (Token)

قطعه‌ی کوچکی از متن (بخشی از یک کلمه، یک کلمه، یا یک علامت) که مدل زبانی با آن می‌شمارد و قیمت می‌دهد. متن فارسی معمولاً نسبت به انگلیسی توکن بیشتری می‌گیرد. مثال: چراغ برای ساده‌تر شدن، قیمت مدل‌های چت را به ازای هر ۱٬۰۰۰ کلمه‌ی جواب نشان می‌دهد؛ در API پارامتر max_tokens تا ۳۲٬۰۰۰ قابل تنظیم است.

پنجره‌ی متنی (Context window)

حداکثر مقدار متنی که مدل در یک گفتگو هم‌زمان می‌بیند: پرامپت، فایل ضمیمه و پیام‌های قبلی. وقتی پنجره پر شود، مدل اول گفتگو را «فراموش» می‌کند. مثال: راهنمای چراغ Gemini 3.1 Pro را برای خلاصه‌ی کتاب و PDF با پنجره‌ی متنی خیلی بزرگ پیشنهاد می‌کند.

پارامتر (Parameter)

عددهای داخلی مدل که در آموزش تنظیم شده‌اند؛ تعداد آن‌ها نشانه‌ی تقریبی اندازه‌ی مدل است. عددهایی مثل «27B» در اسم بعضی مدل‌ها معمولاً تعداد پارامتر را به میلیارد نشان می‌دهد. مثال: Qwen3.8 27B یک مدل کوچک و تقریباً رایگان است که برای پاسخ آنی و پشتیبانی مشتری پیشنهاد می‌شود.

دما (Temperature)

تنظیمی بین صفر و حدود دو که می‌گوید مدل چقدر «ریسک» کند: عدد پایین جواب‌های قابل‌پیش‌بینی و دقیق می‌دهد، عدد بالا جواب‌های متنوع و خلاق. مثال: در API چراغ پارامتر temperature را کنار model و messages می‌فرستی؛ برای دسته‌بندی سفارش‌ها پایین، برای ایده‌ی کپشن بالاتر.

اصطلاح‌های متن و چت

مدل زبانی بزرگ (LLM)

مدلی که روی متن‌های بسیار زیاد آموزش دیده و کلمه‌ی بعدی را خوب پیش‌بینی می‌کند؛ از همین توانایی، نوشتن، خلاصه کردن، ترجمه و کدنویسی بیرون می‌آید. مثال: GPT-6.1 Sol، Claude Sonnet 5.5، Gemini 3.1 Pro، Grok 4.7 و DeepSeek V4.1 Flash همه مدل زبانی بزرگ‌اند و از انتخابگر چت چراغ در دسترس‌اند.

مدل استدلالی

مدلی که قبل از جواب دادن، قدم‌به‌قدم «فکر» می‌کند و برای مسئله‌های چندمرحله‌ای، ریاضی و کد دقیق‌تر است؛ در عوض کندتر و گران‌تر است. مثال: راهنمای چراغ GPT-6 Astra Pro و Claude Opus 5.5 را برای مسائل پیچیده و استدلال خیلی پیچیده پیشنهاد می‌کند و می‌گوید برای کار معمولی گران‌اند.

چندوجهی (Multimodal)

مدلی که چند نوع ورودی (متن، عکس، صدا، ویدیو) را با هم می‌فهمد یا چند نوع خروجی می‌دهد. مثال: در API چت چراغ، پیام می‌تواند محتوای چندبخشی با عکس داشته باشد؛ Qwen3.8 Flash برای تحلیل PDF سنگین، کد طولانی، ویدیو و نمودار معرفی شده.

هالوسینیشن (توهم)

وقتی مدل با اطمینان چیزی می‌گوید که درست نیست: آمار ساختگی، منبع خیالی، ویژگی محصولی که وجود ندارد. راه مقابله، دادن داده‌ی واقعی به مدل و بازبینی انسانی است. مثال: پلاگین وردپرس چراغ متن فروش محصولات ووکامرس را فقط از مشخصات واقعی محصول می‌نویسد.

RAG (بازیابی و تولید)

روشی که قبل از جواب دادن، بخش‌های مرتبط از داده‌های خودت (محصولات، مقاله‌ها، فایل‌ها) را پیدا می‌کند و به مدل می‌دهد تا جواب به منبع واقعی تکیه کند. مثال: چت پشتیبانی پلاگین وردپرس چراغ شبانه‌روز از محتوای خود سایت و «حافظه‌ی بیزینسی» جواب می‌دهد.

حافظه

چیزهایی که دستیار بین گفتگوها نگه می‌دارد: اسم برند، لحن، مشتری‌ها، ترجیح‌ها. حافظه را از پنجره‌ی متنی جدا کن؛ پنجره فقط در همین گفتگو است. مثال: در چراغ کافی است بنویسی «یادت باشه …»؛ صفحه‌ی «حافظه‌ی من» یک متن قابل ویرایش است و حافظه‌ی ChatGPT، Claude یا Gemini را هم می‌توانی به آن منتقل کنی.

پیام سیستم (System prompt)

دستورالعمل ثابتی که قبل از پیام کاربر به مدل داده می‌شود و نقش، لحن و قاعده‌ها را تعیین می‌کند. مثال: در API چراغ نقش system در messages همین کار را می‌کند؛ در پلاگین وردپرس «دستورالعمل نویسنده» قابل ویرایش است.

اصطلاح‌های تصویر و ویدیو

متن به تصویر (Text-to-image)

ساخت عکس فقط از توصیف متنی. مثال: در حالت عکس استودیوی چراغ می‌نویسی «پوستر حراج پاییزی کافه با رنگ‌های گرم» و با Ideogram 3 که در متن داخل تصویر قوی است می‌سازی.

تصویر به تصویر (Image-to-image)

تغییر یک عکس موجود با دستور متنی: عوض کردن پس‌زمینه، سبک، یا یک جزء. مثال: «ویرایش همین عکس» در چراغ عکس ساخته‌شده را با یک جمله تغییر می‌دهد؛ FLUX Video Edit همین کار را برای ویدیو می‌کند (حذف یا جایگزینی شیء و پس‌زمینه).

عکس مرجع (Reference image)

عکسی که به مدل می‌دهی تا شکل محصول، چهره یا سبک را از آن حفظ کند. مثال: GPT Image 2.5 Flare تا ۱۶ عکس مرجع می‌گیرد؛ در چراغ بعد از ضمیمه، در متن با «@عکس۱» به آن اشاره می‌کنی: «@عکس۱ را روی میز چوبی بگذار».

فریم اول و فریم آخر

دو عکسی که به مدل ویدیو می‌گویند کلیپ از چه صحنه‌ای شروع شود و به چه صحنه‌ای برسد؛ مدل حرکت بین این دو را می‌سازد. مثال: Kling 3.0، Seedance 2.5 و Wan 3.0 Prime فریم اول و آخر دارند؛ در چراغ دو جای جدا برای این دو هست و «ادامه‌ی همین ویدیو» فریم آخر را فریم اول ساخت بعدی می‌کند.

رزولوشن (Resolution)

تعداد پیکسل‌های تصویر یا ویدیو؛ 720p و 1080p و 4K اندازه‌های رایج‌اند. رزولوشن بالاتر معمولاً قیمت بالاتر دارد. مثال: Kling 3.0 Standard در 720p می‌سازد، Seedance 2.5 تا 1080p و Veo 3.1 تا 4K.

نسبت کادر (Aspect ratio)

نسبت عرض به ارتفاع: ۱:۱ برای پست مربعی، ۹:۱۶ برای ریلز و استوری عمودی، ۱۶:۹ برای یوتیوب. مثال: HappyHorse 1.1 با نسبت‌های کادر متنوع معرفی شده؛ قبل از ساخت ریلز، کادر عمودی را انتخاب کن تا بعداً مجبور به بریدن نشوی.

سید (Seed)

عددی که نقطه‌ی شروع تصادفی مدل را تعیین می‌کند؛ با همان پرامپت و همان سید، نتیجه‌ی تقریباً یکسانی می‌گیری و می‌توانی تغییرهای کوچک را مقایسه کنی. مثال: فکر پشت «کارت دستور پخت» چراغ همین تکرارپذیری است: پرامپت، مدل و تنظیمات یک ساخته را به اشتراک می‌گذاری و دیگران با یک دکمه همان را با عکس خودشان می‌سازند.

پرامپت منفی (Negative prompt)

فهرست چیزهایی که نمی‌خواهی در تصویر باشد: متن، واترمارک، دست اضافه. در مدل‌های جدید معمولاً کافی است همین را در خود پرامپت بنویسی. مثال: «عکس محصول روی پس‌زمینه‌ی سفید، بدون متن، بدون سایه‌ی تند».

انتقال حرکت (Motion transfer)

گرفتن حرکت از یک ویدیوی مبدأ و اجرای همان حرکت با کاراکتر یا لوکیشن تو. مثال: مدل Genjutsu در چراغ ویدیوی مبدأ (۴ تا ۳۰ ثانیه) و ۱ تا ۸ عکس مرجع می‌گیرد و همان حرکت را با کاراکتر تو می‌سازد.

لب‌خوانی (Lip sync) و آواتار سخنگو

هم‌زمان کردن حرکت لب یک چهره با یک صدای ضبط‌شده، تا شخصیت واقعاً حرف بزند. مثال: Avatar IV از HeyGen یک عکس و یک صدا می‌گیرد و آواتار سخنگو با لب‌خوانی در 720p یا 1080p می‌سازد؛ برای ریلز آموزشی بدون جلوی دوربین رفتن.

صدای همگام (Synced audio)

وقتی مدل ویدیو هم‌زمان با تصویر، صدای محیط یا گفتار هماهنگ با صحنه را هم تولید می‌کند. مثال: Veo 3.1 و Veo 3.1 Fast صدای همگام می‌سازند؛ Grok Imagine Video 1.5 و HappyHorse 1.1 بدون صدا هستند و برای تیزر باید جدا صداگذاری کنی.

تبدیل متن به گفتار (TTS)

مدلی که متن را با صدای طبیعی می‌خواند؛ واحد قیمتش «قطعه» است. مثال: ElevenLabs Multilingual v2 برای نریشن احساسی و چندزبانه، GPT Audio با ۸ صدای آماده، و GPT Audio Mini نسخه‌ی ارزان برای محتوای صوتی شبکه‌های اجتماعی.

اصطلاح‌های ابزار و اتصال

API

راهی که برنامه‌ی تو (سایت، اپ، اسکریپت) مستقیم و بدون رابط گرافیکی با مدل حرف بزند. API وقتی لازم است که برنامه‌نویس داری و می‌خواهی هوش مصنوعی داخل محصول خودت باشد. مثال: آدرس پایه‌ی چراغ https://cheraq.ai/api/v1 است؛ جزئیات در API چراغ برای برنامه‌نویس‌ها.

کلید API (API key)

رمز بلندی که برنامه‌ی تو را به حساب تو وصل می‌کند؛ هر کس کلید را داشته باشد از اعتبار تو خرج می‌کند، پس هیچ‌جا منتشرش نکن. مثال: کلیدهای چراغ با cq_live_ شروع می‌شوند؛ هر حساب یک کلید پیش‌فرض دارد و می‌توانی کلیدهای بیشتر بسازی، مصرف هر کدام را جدا ببینی و باطلش کنی.

سازگار با OpenAI (OpenAI-compatible)

یعنی API با همان قالب درخواست و پاسخ کتابخانه‌ی رسمی OpenAI کار می‌کند؛ کدی که برای OpenAI نوشته‌ای بدون بازنویسی کار می‌کند. مثال: در چراغ کتابخانه‌ی رسمی OpenAI را برمی‌داری و فقط base_url را عوض می‌کنی؛ بعد به مدل‌های همه‌ی سازنده‌ها دسترسی داری.

MCP (Model Context Protocol)

پروتکل استانداردی که دستیارهای هوش مصنوعی (Claude، ChatGPT، Cursor…) با آن به ابزارهای بیرونی وصل می‌شوند؛ دستیار «یاد می‌گیرد» چه ابزارهایی دارد و کی صدایشان بزند. مثال: چراغ یک سرور MCP است؛ آدرسش را در دستیارت ثبت می‌کنی و ابزارهای ساخت عکس، ویدیو، چت با هر مدل و تحلیل ریلز اینستاگرام را به دست می‌آورد. توضیح کامل در MCP چیست؟.

ایجنت (Agent)

برنامه‌ای که به‌جای یک جواب، یک هدف می‌گیرد و چند قدم را با ابزارها خودش انجام می‌دهد تا کار تمام شود؛ ایجنت خوب برای کسب‌وکار قبل از انتشار از تو تأیید می‌گیرد. مثال: پلاگین وردپرس چراغ سایت را می‌خواند، مقاله و متن فروش آماده می‌کند و تا تأیید نکنی چیزی منتشر نمی‌شود.

اتوماسیون

انجام خودکار یک کار تکرارشونده بر اساس برنامه یا قاعده، بدون این‌که هر بار دستی شروعش کنی. مثال: برنامه‌ی هفتگی پلاگین وردپرس (سبک، متعادل، پرکار) و حالت «خودکار» با سقف هزینه‌ی هفتگی؛ یا وصل کردن چراغ به n8n از طریق MCP.

کار (Job)

درخواستی که فوری تمام نمی‌شود (مثل ساخت ویدیو) و به‌جای جواب آنی، یک شناسه می‌گیری تا بعداً وضعیتش را بپرسی. مثال: در API چراغ POST /videos یک کار می‌سازد و با GET /jobs/<id> پیگیری می‌کنی؛ در استودیو نوار پیشرفت واقعی و زمان تقریبی را می‌بینی.

وب‌هوک (Webhook)

وقتی سرویس به‌جای این‌که تو بپرسی «تمام شد؟»، خودش بعد از تمام شدن کار به آدرس برنامه‌ی تو پیام می‌فرستد. مثال: در API چراغ پیگیری کار با GET /jobs/<id> انجام می‌شود؛ اگر برنامه‌ات به اعلان خودکار نیاز دارد، همین مسیر را در فاصله‌های کوتاه بپرس.

استریم (Stream)

دریافت جواب مدل کلمه‌به‌کلمه، همان‌طور که ساخته می‌شود، به‌جای انتظار برای متن کامل؛ برای چت‌بات روی سایت تجربه‌ی سریع‌تری می‌دهد. مثال: پارامتر stream در POST /chat/completions چراغ.

مدل اختصاصی («مدل‌های من»)

مدلی که خودت از میان همه‌ی مدل‌ها برای حساب خودت روشن کرده‌ای و فقط در منوی تو دیده می‌شود. مثال: از انتخابگر مدل چراغ هر مدل خاموش را با یک سوئیچ روشن می‌کنی؛ قیمت هر مدل روی ردیفش هست و ترتیب منو را هم خودت تعیین می‌کنی.

اصطلاح‌های پول و قیمت

اعتبار

واحد پول چراغ. ۱ اعتبار برابر ۱ سنت دلار (۰٫۰۱ دلار) است، قیمت هر مدل به اعتبار ثابت است و اعتبار خریداری‌شده هیچ‌وقت منقضی نمی‌شود. مثال: یک عکس با Nano Banana 2 حدود ۱۶ اعتبار است؛ کامل‌تر در اعتبار چراغ چطور کار می‌کند؟.

پرداخت به ازای مصرف

یعنی فقط برای کاری که ساخته‌ای پول می‌دهی، نه برای یک ماه دسترسی. برعکس اشتراک ماهانه، ماه کم‌مصرف ارزان است و اعتبار نسوخته می‌ماند. مثال: در چراغ قبل از هر کار قیمت تقریبی را می‌بینی، بعد از کار قیمت واقعی کسر می‌شود و کار ناموفق رایگان است.

نرخ روز دلار

نرخی که قیمت تومانی خرید اعتبار با آن حساب می‌شود. قیمت مدل‌ها به اعتبار ثابت است؛ فقط این نرخ با بازار تغییر می‌کند. مثال: امروز هر اعتبار با نرخ روز حدود ۲٬۶۰۰ تومان است (قیمت‌ها تا ۱۹ مهر ۱۴۰۵)؛ عدد به‌روز را در صفحه‌ی مدل‌ها و قیمت‌ها ببین.

رده (اقتصادی، استاندارد، پریمیوم)

دسته‌بندی سه‌سطحی مدل‌ها بر اساس کیفیت و قیمت، تا بدون حفظ کردن اعداد انتخاب کنی. مثال: دکمه‌ی «راهنما» کنار انتخابگر مدل چراغ رده‌ی هر مدل را با نقاط قوت و ضعف و هزینه نشان می‌دهد.

سقف مصرف

حد هفتگی یا ماهانه‌ای که برای یک نفر یا یک کار تعیین می‌کنی تا هزینه از کنترل خارج نشود. مثال: در حساب سازمانی چراغ مدیر برای هر عضو سقف هفتگی یا ماهانه می‌گذارد و هر لحظه تغییرش می‌دهد؛ در پلاگین وردپرس حالت خودکار سقف هزینه‌ی هفتگی دارد.

سؤال‌های رایج

توکن با کلمه چه فرقی دارد؟

توکن واحد شمارش مدل است و می‌تواند بخشی از یک کلمه باشد؛ یک کلمه‌ی فارسی معمولاً چند توکن می‌شود. چراغ برای راحتی قیمت چت را به ازای ۱٬۰۰۰ کلمه‌ی جواب نشان می‌دهد، نه توکن.

پرامپت را فارسی بنویسم یا انگلیسی؟

مدل‌های امروزی فارسی را می‌فهمند و برای چت و نوشتن فارسی طبیعی است. برای جزئیات فنی تصویر (نور، لنز، سبک) انگلیسی اغلب دقیق‌تر عمل می‌کند؛ هر دو را امتحان کن.

MCP با API چه فرقی دارد؟

API برای برنامه‌ای است که خودت می‌نویسی. MCP برای دستیاری است که از قبل داری (Claude، ChatGPT، Cursor) و می‌خواهی ابزارهای چراغ را به او بدهی، بدون کدنویسی. در هر دو، هزینه از اعتبار همان حساب کم می‌شود.

چرا قیمت مدل‌ها به اعتبار است و نه تومان؟

چون سازنده‌ها قیمت را به دلار اعلام می‌کنند و اگر چراغ قیمت تومانی ثابت می‌گذاشت، با هر نوسان باید همه را عوض می‌کرد. قیمت به اعتبار ثابت می‌ماند و فقط قیمت خرید اعتبار با نرخ روز دلار حساب می‌شود.

هالوسینیشن را چطور کم کنم؟

داده‌ی واقعی به مدل بده (مشخصات محصول، متن سایت، فایل)، از او بخواه فقط به همان تکیه کند و قبل از انتشار بازبینی کن. برای کارهای حساس، مدل استاندارد یا پریمیوم را به اقتصادی ترجیح بده.